خانه‌ای که از تخریب گریخت؛ میراث شهری تهران زیر فشار فرسودگی

خانه صانعی، یکی از بناهای تاریخی تهران که سال‌ها در معرض فرسودگی و خطر تخریب قرار داشت، وارد مرحله مرمت شده است. مسئولان شهری می‌گویند این مجموعه علاوه بر بازسازی کالبدی، قرار است به فضایی برای آموزش، پژوهش و فعالیت‌های تخصصی در حوزه مرمت و طراحی شهری تبدیل شود.سرنوشت بسیاری از خانه‌های تاریخی تهران در دهه‌های اخیر میان تخریب تغییر کاربری و فراموشی رقم خورده است. در چنین شرایطی آغاز مرمت خانه صانعی را می‌توان تلاشی برای حفظ بخشی از میراث معماری پایتخت دانست؛ بنایی که بخشی از آن به اواخر دوره قاجار و بخش دیگر به سال‌های میانی دوره پهلوی بازمی‌گردد و اکنون پس از سال‌ها بلاتکلیفی، عملیات احیای آن آغاز شده است.

آیین گشایش موزه طراحی شهری و مرمت بناهای تاریخی و آغاز عملیات مرمت خانه صانعی با حضور مدیران شهری و اعضای شورای شهر تهران برگزار شد.

حمیدرضا عسگری، معاون فنی و عمرانی سازمان زیباسازی شهر تهران، در حاشیه این مراسم با اشاره به سابقه این بنا گفت خانه صانعی متعلق به مرحوم علی‌محمد صانعی بوده و بخش‌هایی از آن به دوره قاجار و بخش‌هایی دیگر به سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۵ تعلق دارد.به گفته او، در اوایل دهه ۱۳۹۰ و زمانی که برخی مالکان وقت قصد تخریب بنا را داشتند به دلیل ارزش تاریخی ساختمان پرونده آن در مسیر حفاظت میراث فرهنگی قرار گرفت. در نهایت نیز سازمان زیباسازی شهر تهران در سال ۱۳۹۴ این ملک را خریداری کرد.

عسگری تأکید کرد با وجود تملک بنا، طی سال‌های گذشته اقدام مؤثری برای مرمت آن انجام نشده بود و اکنون برنامه احیای مجموعه در دستور کار قرار گرفته است.

بیش از ۷۰ درصد بنا تخریب شده است

شاهرخ فرجامی، مدیر اداره طراحی شهری و مرمت ابنیه تاریخی سازمان زیباسازی شهر تهران، وضعیت فعلی بنا را نگران‌کننده توصیف کرد.او گفت ساختمان اصلی متعلق به اواخر دوره قاجار بیش از ۷۰ درصد تخریب شده و نیازمند مرمت اساسی است. در مقابل، ساختمان مربوط به دوره پهلوی شرایط بهتری دارد و امکان بهره‌برداری از آن در مدت زمان کوتاه‌تری فراهم است.به گفته فرجامی، این مجموعه پیش از تملک توسط سازمان زیباسازی سال‌ها بلااستفاده مانده بود و حتی بخشی از ساختمان شمالی آن آسیب‌های جدی دیده و تخریب شده بود.
وی همچنین یادآور شد که این بنا در مقطعی به عنوان دفتر حفظ منافع مصر مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما پس از پایان آن دوره عملاً بدون استفاده باقی ماند.

بر اساس برنامه اعلام‌شده، خانه صانعی قرار است با عنوان «خانه مرمت، ابنیه تاریخی و طراحی شهری» فعالیت کند.عسگری در این باره گفت در ابتدا قرار بود مجموعه صرفاً محل برگزاری نشست‌ها و برنامه‌های تخصصی باشد، اما پس از بررسی‌های کارشناسی تصمیم گرفته شد کاربری گسترده‌تری پیدا کند و به مرکزی برای فعالیت مرمت‌گران، طراحان شهری، پژوهشگران و فعالان حوزه میراث معماری تبدیل شود.

به گفته او، تهران تاکنون فضای مستقلی با چنین مأموریتی نداشته و این مجموعه می‌تواند بستری برای تبادل تجربه و دانش در حوزه حفاظت از بناهای تاریخی باشد.

یکی از ویژگی‌های پروژه خانه صانعی، همزمانی فرآیند بهره‌برداری با عملیات مرمت است.فرجامی توضیح داد برخلاف رویه معمول که بنا پس از پایان مرمت به بهره‌برداری می‌رسد، در این پروژه تلاش شده فضا از همان ابتدا برای فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد.

وی زمان مورد نیاز برای مرمت بنا را بین چهار تا شش ماه برآورد کرد؛ هرچند تأکید کرد میزان آسیب‌دیدگی و جزئیات تزئینی ساختمان می‌تواند بر مدت اجرای پروژه تأثیر بگذارد.در محوطه خانه صانعی مجموعه‌ای از سرستون‌ها، کاشی‌ها و سنگ‌های تاریخی نگهداری می‌شود که متعلق به مجموعه شخصی خانواده صانعی است.
لطف‌الله فروزنده، معاون هماهنگی و امور مناطق شهرداری تهران، بناهای تاریخی را بخشی از هویت فرهنگی شهر دانست و بر ضرورت انتقال این میراث به نسل‌های آینده تأکید کرد.
مهدی پیرهادی، عضو شورای شهر تهران نیز با اشاره به اهمیت مرمت بناهای تاریخی گفت حفاظت از این فضاها بخشی از صیانت از هویت فرهنگی پایتخت است و باید در کنار پروژه‌های عمرانی و توسعه شهری مورد توجه قرار گیرد.

خانه صانعی تنها یکی از بناهای تاریخی تهران است که سال‌ها با خطر تخریب و فرسودگی مواجه بوده است. آغاز عملیات مرمت این مجموعه در حالی انجام می‌شود که بخش قابل توجهی از خانه‌ها و عمارت‌های تاریخی پایتخت در دهه‌های گذشته از میان رفته‌اند.