تاب‌آوری در میدان عمل؛ از بحران تا سازمان‌یابی محله‌ای

همایش «نقش جوامع محلی در تقویت تاب‌آوری در شرایط جنگ و پساجنگ» در سالن اجتماعات بلوک ۱۶ فاز ۲ شهرک اکباتان برگزار شد؛ نشستی که در آن مجموعه‌ای از فعالان اجتماعی، مدیران محلی و پژوهشگران بر یک نکته مشترک تأکید داشتند: تاب‌آوری اجتماعی نه در لحظه بحران، بلکه در بستر زمان و با مشارکت پایدار مردم ساخته می‌شود.

در این نشست، احمد قویدل، عضو شورای راهبردی شبکه کمک، با انتقاد از نگاه مقطعی به مفهوم تاب‌آوری گفت این مفهوم «بسته‌ای نیست که در زمان جنگ باز شود»، بلکه فرآیندی است که به تمرین، آموزش و تداوم ارتباطات اجتماعی نیاز دارد. او تأکید کرد که تجربه‌های پس از زلزله و سیل نشان داده است که بدون پیشینه اجتماعی، نمی‌توان از مردم انتظار مقاومت سازمان‌یافته داشت.

قویدل با اشاره به ضرورت بازتعریف نقش دولت و جامعه افزود: ساختارهای رسمی باید به سمت تقویت اجتماعات محلی حرکت کنند؛ چراکه بدون مشارکت مردم، هیچ سیاست توسعه‌ای به نتیجه پایدار نخواهد رسید. او توسعه پایدار را صرفاً حفاظت از منابع طبیعی ندانست و آن را پیوند میان سیاست‌گذاری دولت و کنش فعال اجتماعی توصیف کرد.

او در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تجربه‌های تاریخی نهادسازی در ایران، از جمله سازمان انتقال خون، تأکید کرد که موفقیت این نهادها زمانی حاصل شد که بر ظرفیت اجتماعی مردم تکیه کردند. به گفته او، فرهنگ‌هایی مانند اهدای خون نتیجه «فرهنگ‌سازی مستمر» بوده‌اند، نه اقدامات مقطعی.

این فعال اجتماعی همچنین نسبت به نگاه امنیتی به مشارکت اجتماعی در بحران‌ها هشدار داد و گفت نمی‌توان از مردم انتظار حضور در بحران داشت اما در شرایط عادی همان گروه‌ها را با رویکردهای محدودکننده مواجه کرد؛ چنین تناقضی کارآمدی سیاست‌های تاب‌آوری را تضعیف می‌کند.

در ادامه، قویدل بر ضرورت شکل‌گیری تشکل‌های مردمی در سطح محلات تأکید کرد و گفت بسیاری از اهداف توسعه پایدار، از سلامت عمومی تا عدالت اجتماعی، تنها زمانی محقق می‌شود که مردم در قالب گروه‌های سازمان‌یافته نقش مستقیم داشته باشند. او افزود: تجربه انجمن هموفیلی ایران نشان می‌دهد که حتی با امکانات محدود نیز می‌توان یک نهاد مدنی مؤثر ایجاد کرد، به شرط آنکه سازمان‌یابی جمعی شکل بگیرد.

قویدل در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تجربه‌های جهانی در حوزه محیط زیست و اقتصاد سبز گفت بسیاری از کشورها از طریق شبکه‌های اجتماعی و تشکل‌های مدنی توانسته‌اند الگوهای پایدار مصرف و حفاظت از محیط زیست را توسعه دهند. او در عین حال تأکید کرد که فردگرایی افراطی، ظرفیت اثرگذاری اجتماعی را کاهش می‌دهد.

به گفته او، قدرت واقعی در جامعه از دل جمع و شبکه‌های ارتباطی شکل می‌گیرد و افراد زمانی می‌توانند اثرگذار باشند که در قالب تشکل‌های صنفی، مدنی یا محلی سازمان یافته باشند. او همچنین نمونه‌هایی از فعالیت گروه‌های مردمی در حوزه محیط زیست، کودکان کار و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر را مصداق این قدرت جمعی دانست.

قویدل تأکید کرد که تاب‌آوری اجتماعی بدون آموزش، تمرین و سازمان‌یابی جمعی، مفهومی انتزاعی باقی می‌ماند و تنها با حضور فعال مردم در قالب تشکل‌های واقعی می‌تواند تحقق پیدا کند.

در ادامه جلسه حسین ایمانی جاجرمی، استاد دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، با اشاره به تجربه‌های جنگ و بحران گفت وضعیت «عدم قطعیت» یکی از مهم‌ترین چالش‌های اجتماعی و روانی در شرایط بحرانی است. به گفته او، در چنین شرایطی شهروندان ناچارند به جای اتکا به ساختارهای رسمی، به توان محلی و شبکه‌های اجتماعی خود تکیه کنند.

او با نقد ساختار دولت‌محور در ایران افزود: در بسیاری از بحران‌ها، دستگاه‌های دولتی به دلیل گستردگی و تمرکزگرایی، کارآمدی لازم را ندارند و بخش قابل توجهی از مردم در عمل به حال خود رها می‌شوند. ایمانی جاجرمی در مقابل، بر مفهوم توسعه جماعتی و محله‌محور تأکید کرد و آن را رویکردی مکمل در کنار ساختار رسمی دانست.

او توضیح داد که جماعت‌های محلی زمانی شکل می‌گیرند که افراد در تعاملات روزمره به یکدیگر اعتماد پیدا می‌کنند و این اعتماد می‌تواند در زمان بحران به سرمایه اجتماعی تبدیل شود. به گفته او، حتی فضاهای ساده شهری مانند مسیرهای پیاده‌روی می‌توانند بستر شکل‌گیری این روابط باشند.

ایمانی جاجرمی با اشاره به نمونه‌هایی از محله‌های تهران گفت در مناطقی مانند اکباتان، امیرآباد و نازی‌آباد نوعی هویت محلی شکل گرفته است که در افزایش تاب‌آوری اجتماعی نقش دارد. او تأکید کرد که این تجربه‌ها در بحران‌های مختلف نشان داده‌اند مردم در عمل بار اصلی مواجهه با بحران را بر دوش می‌کشند.

در بخش دیگری از همایش، زهرا محمدی‌نژاد، مدیرعامل مؤسسه حامیان رشد و بالندگی محله امیرآباد شمالی، تجربه شکل‌گیری یک شبکه محلی در دوران بحران را تشریح کرد. او گفت در روزهای بحرانی، ارتباطات محله‌ای به سرعت از سطح کوچه‌ها آغاز و به شبکه‌ای منسجم برای کمک‌رسانی تبدیل شد.

به گفته او، در این ساختار، از طریق شبکه‌های اجتماعی مانند واتساپ، نیازهای فوری از جمله تجهیزات پزشکی و نیروی داوطلب اطلاع‌رسانی می‌شد و گروه‌های خیابانی به‌صورت مستقل اما هماهنگ فعالیت می‌کردند. این شبکه‌ها حتی توانستند پزشکان و پرستاران داوطلب را شناسایی و سازماندهی کنند.

محمدی‌نژاد همچنین از ایجاد یک پایگاه عملیاتی در محله و تمرکز ویژه بر کودکان و نوجوانان خبر داد و گفت در بحران، این گروه‌ها بیشترین آسیب‌پذیری را دارند و نیازمند فضاهای حمایتی و تعاملی هستند. بر همین اساس، فضاهایی برای بازی، سینما و فعالیت‌های جمعی ایجاد شد تا اضطراب کاهش یابد.

او در ادامه با اشاره به تجربه آموزش‌های پیشگیرانه گفت یکی از نیازهای جدی در بحران، تربیت «تسهیلگران اجتماعی» است؛ افرادی که بتوانند ارتباط مؤثر با گروه‌های سنی مختلف برقرار کنند و در شرایط بحرانی نقش واسط اجتماعی ایفا کنند.

محمدی‌نژاد تأکید کرد که تجربه بحران اخیر نشان داد شبکه‌های محلی می‌توانند با سرعت بالا خود را سازماندهی کنند و به یک سازوکار مؤثر برای تاب‌آوری اجتماعی تبدیل شوند.

در بخش دیگری از این نشست، زهرا اعلایی، رئیس شورای ساکنان بلوک ۲ فاز ۲ شهرک اکباتان، با مرور تجربه ۲۴ ساله خود از شکل‌گیری یک نهاد محلی گفت این مجموعه با هدف سامان‌دهی به وضعیت بلوک و ایجاد اعتماد اجتماعی شکل گرفته است.

او توضیح داد که این مسیر با راه‌اندازی یک کتابخانه آغاز شد؛ کتابخانه‌ای که به تدریج به یک مرکز فرهنگی و اجتماعی تبدیل شد و امروز با هزاران جلد کتاب و فعالیت‌های متنوع فرهنگی شناخته می‌شود.

به گفته او، فعالیت‌های فرهنگی از جمله نشست‌های کتاب‌خوانی، جشن‌های محلی و برنامه‌های جمعی توانسته‌اند اعتماد میان ساکنان را افزایش دهند و مشارکت اجتماعی را تقویت کنند. این تجربه همچنین در بحران‌هایی مانند کرونا نیز نقش مؤثری ایفا کرد و امکان مدیریت محلی شرایط اضطراری را فراهم ساخت.

او در ادامه به اقدامات محیط‌زیستی، از جمله تفکیک پسماند، بازیافت، استفاده مجدد از مواد آلی و کاهش مصرف منابع اشاره کرد و گفت هدف این فعالیت‌ها تغییر رفتار مصرفی ساکنان و گسترش آن به سایر بلوک‌ها بوده است.

همچنین این مجموعه در دوران بحران اقدام به تجهیز امکانات اضطراری مانند ویلچر، دستگاه اکسیژن، ژنراتور، تانکر ذخیره آب و درهای ضدحریق کرده است تا پایداری حداقل ۷۲ ساعته در شرایط اضطراری ممکن شود. این اقدامات با مشارکت مستقیم ساکنان انجام شده است.