حافظه تاریخی بی‌پناه در میان موج انفجار

نه آن زنجیره‌های انسانی که در محوطه‌های باستانی زیویه و غار کرفتو ایستادند و نه نشانه سپر آبی، نتوانستند معجزه کنند. جنگ، بی‌اعتنا به هر سازوکار بین‌المللی، میراث استان کردستان را هم زخمی کرد تا ۱۳ بنای شاخص تاریخی، خاطره این جنگ را از یاد نبرند. 

کردستان سومین استانی است که بناهای تاریخی آن بیشترین خسارت را در حملات اخیر دیده‌اند. از مجموع ۱۳ بنای آسیب‌دیده، بخش اعظم آنها در سنندج متمرکز شده‌اند. بناهایی که در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده‌اند و نوروز امسال برای این آثار تاریخی پر از لرزه و آسیب بود.

آسیب به دو موزه و بناهای صفوی و قاجاری

تعطیلات نوروزی امسال، آمار و ارقام میزان تخریب آثار تاریخی، جای آمار گردشگران و بازدیدکنندگان اماکن تاریخی و موزه‌ها را گرفت. تازه‌ترین آمارهای رسمی نشان می‌دهد ۱۴۹ اثر در ۱۸ استان کشور دچار خسارت شده‌اند؛ آثاری که به گفته مسئولان، با دستور وزیر میراث فرهنگی مرمت فوری آن‌ها در دستور کار قرار گرفته است. مانند بناهایی در استان کردستان که در انتظار مرمت هستند.

بیشترین خسارت را مقبره و مسجد پیرعمر با ۸۵ درصد تخریب دیده است. امامزاده پیرعمر مجموعه‌ای از مقبره، مسجد و آرامگاه خاندان بزرگان و مشاهیر سنندج است که ساخت آن به دوران حکومت سلیمان‌خان اردلان و در سال ۱۰۴۶ هجری قمری باز می‌گردد. بنایی با تزیینات آجری، آینه‌کاری، ارسی‌ها و گچبری‌ها.

سه بنای مهم دیگر سنندج هم هر یک با حدود ۴۵ درصد تخریب در زمره بناهای آسیب‌دیده جدی قرار دارند که در میان آنها نام دو موزه مهم به چشم می‌خورد؛ عمارت سالار سعید که از آن با نام موزه باستان‌شناسی یاد می‌شود، عمارت آصف که موزه مردم‌شناسی است و عمارت خسروآباد.

قدمت عمارت سالار سعید به دوره قاجار بازمی‌گردد و اواخر دوره حکومت ناصرالدین قاجار ساخته شده. این عمارت در طول حیات خود، کاربری‌های گوناگونی از خانه مسکونی گرفته تا خانه پیشاهنگان داشته است. ساختمان به سفارش ملا لطف‌الله شیخ‌الاسلام بنا شد و نوادگانش پس از درگذشت او، خانه را تقسیم کردند و فروختند. قسمت داخلی عمارت به مالکیت خانواده حبیبی و قسمت بیرونی به مالکیت عبدالحمید خان سنندجی (سالار سعید) درآمد. در سال ۱۱۳۶ سالار سعید قسمت بیرونی عمارت را به اداره فرهنگ واگذار کرد و تا سال ۱۳۵۱ این قسمت در اختیار اداره فرهنگ قرار داشت و به‌عنوان دانشسرا، کتابخانه و خانه پیشاهنگان استفاده می‌شد. در سال ۱۳۵۱ وزارت فرهنگ و هنر وقت این عمارت را به مالکیت خود درآورد و به موزه تبدیل کرد و تا امروز هم کاربری موزه دارد.

خانه کرد یا خانه آصف وزیری سنندج هم یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های مردم‌شناسی ایران است. بنایی که ساخت آن در دوره صفویه آغاز و در دوره‌های قاجار و پهلوی تکمیل و بازسازی شد و از دهه ۸۰ کاربری موزه دارد و فرهنگ مردم کردستان را به تصویر کشیده است. قدمت عمارت خسروآباد هم به دوران قاجار باز‌می‌گردد که اما‌ن‌الله خان اردلان والی، حاکم وقت کردستان دستور ساخت این بنا را صادر کرد.

علاوه بر این اماکن تاریخی، منزل آیت‌الله مجتهدی نیز ۴۵ درصد، منزل حبیبی ۳۵ درصد، عمارت ملک‌التجار و منزل گله‌داری هر یک ۳۰ درصد، مسجد جامع و منزل صحرایی ۲۵ درصد و منازل امین‌الاسلامی، نصرت نوری و متوسل حدود ۲۰ درصد آسیب دیده‌اند.

«علی بهنیا»، معاون میراث فرهنگی استان کردستان می‌گوید در روزهای اولیه حملات هوایی به کشور به این بناهای تاریخی که حافظه تاریخی و میراث فرهنگی استان هستند، آسیب وارد شد: «بااین‌حال هیچ بنایی به طور مستقیم مورد اصابت قرار نگرفته و حدود ۹۰ درصد آنها در اثر موج انفجار آسیب دیده‌اند.» به گفته او، بناهایی هم هستند که حریم‌شان مورد اصابت مستقیم قرار گرفته است.

معاون میراث فرهنگی استان می‌گوید اقدامات اولیه برای آغاز مرمت این بناها که در محله‌های مختلفی قرار دارند در حال انجام است: «۱۳ بنای شاخص تاریخی در محلاتی چون میان‌قلعه، سرتپوله، قطارچیان، قلعه چوارلان و محدوده خسروآباد قرار دارند که بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند.»

بهنیا درباره آسیب‌های واردشده به دو موزه سنندج هم توضیح می‌دهد: «ساختمان موزه‌ها به لحاظ سازه‌ای سالم‌اند و اشیا در محل امن نگهداری می‌شوند. بیشتر آسیب‌ها مربوط به تزئیات وابسته به معماری بناها مانند ارسی‌ها، کتیبه درهای ورودی، درهای چوبی است و بعضی از گچ‌بری‌های داخل ساختمان هم آسیب دیده‌اند.»

سپر آبی و تشکیل زنجیره‌های انسانی برای حفظ میراث

در روزهای جنگ، اخبار زیادی از نصب «سپر آبی» در محوطه‌های باستانی، بناهای تاریخی و موزه‌های سراسر ایران منتشر شد. سپر آبی، نشان سفید و آبی رنگ است که مانند یک پرچم روی محوطه یا سقف بناهای تاریخی و موزه‌ها پهن می‌شود تا نشانی از حضور محوطه فرهنگی و تاریخی ارزشمند در زمان جنگ باشد. پیشتر «پویا طالب‌نیا»، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان گفته بود در چارچوب پروتکل‌های بین‌المللی، نشان سپر آبی برای شناسایی و مصون‌سازی اماکن فرهنگی نصب شد، اما در حملات اخیر، طرف مهاجم به این تعهدات پایبند نبود.

روزهای یازدهم و شانزدهم فرودین‌ماه هم مردم زنجیره‌های انسانی برای حمایت از میراث‌فرهنگی استان تشکیل دادند. یازدهم فرودین ۱۴۰۵، مراسم تشکیل زنجیره‌ انسانی برای حفاظت از غار باستانی کرفتو، از بزرگ‌ترین بناهای تاریخی دست‌کن و از طولانی‌ترین غارهای ایران، برگزار شد و روز شانزدهم هم جمعی از دوستداران میراث‌فرهنگی با حضور در محوطه باستانی زیویه، با تشکیل زنجیره انسانی، حملات به ابنیه تاریخی استان را محکوم کردند.

حالا به گفته طالب‌نیا، فرآیند استحکام‌بخشی و اقدامات حفاظتی اولیه برای بناهای آسیب‌دیده آغاز شده و عملیات مرمت با بهره‌گیری از مواد و روش‌های «قابل بازگشت» در دستور کار قرار دارد. او در گفت‌وگو با خبرگزاری‌ها اعلام کرده بود اولویت اصلی، «نجات‌بخشی» و «جلوگیری از گسترش آسیب‌ها» است.

ابنیه‌های تاریخی ایران در حالی بر اثر موج انفجار و حملات مستقیم با آسیب‌های جبران‌ناپذیری در تزیینات و سازه روبه‌رو شدند که شعار امسال ایکوموس بر «میراث زنده و واکنش اضطراری» تاکید دارد. اگرچه در هر جنگی جان‌های عزیز بسیار و اماکن مسکونی هم از بین می‌روند اما طبق قوانین بین‌المللی، حمله به این مکان‌های تاریخی هم جنایت جنگی محسوب می‌شود؛ چراکه ازبین‌رفتن آنها به معنای از بین رفتن ثروت و میراثِ فرهنگی مشترک تمام انسان‌هاست.