دادههای شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان میدهد فروردین ۱۴۰۵ با ثبت ۱۰ روز هوای پاک و کاهش ۲۳ تا ۲۷ درصدی آلایندههای اصلی نسبت به سال قبل، بهترین وضعیت ششسال اخیر را تجربه کرده است؛ اما این بهبود، بیش از آنکه صرفاً نتیجه سیاستهای کنترلی باشد، تحتتأثیر کاهش تردد شهری، شرایط جوی ناپایدار و رخدادهای غیرعادی از جمله شرایط جنگی و انفجارهای مقطعی رقم خورده است.
۱۹ روز نخست فروردین ۱۴۰۵ برای تهران روزهای عادی نبود. شهر، در مقایسه با سالهای گذشته، خلوتتر به نظر میرسید؛ خیابانهایی که معمولاً در این ایام پر از رفتوآمد بودند، با کاهش محسوس تردد وسایل نقلیه روبهرو شدند. به گفته فاطمه کریمی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، «در همین بازه زمانی شرایط جنگی موجب کاهش قابل توجه ترددهای شهری شد و همزمان رویدادهایی مانند انفجارها و آتشسوزیها نیز در سطح شهر رخ داد.»بادهای شدید، ناپایداریهای جوی و بارشهای پراکنده، به گفته مسئولان، نقش مهمی در پراکندگی آلایندهها داشتند؛ عاملی که مانع از انباشت گسترده آلودگی در مقیاس شهری شد.
بررسیهای آماری شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان میدهد در فروردین ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال گذشته، غلظت اغلب آلایندههای معیار کاهش قابل توجهی داشته است.بر اساس دادههای ایستگاههای سنجش دیاکسید نیتروژن (NO₂) حدود ۲۳ درصد کاهش یافته ،مونوکسید کربن (CO) حدود ۱۳ درصد کاهش داشته،ذرات معلق PM₂.₅ حدود ۲۵ درصد کاهش یافتهاند و PM₁₀ نیز با کاهش ۲۷ درصدی همراه بوده است.کریمی این کاهش را مستقیماً مرتبط با افت تردد شهری و کاهش فعالیت منابع احتراقی میداند و تأکید میکند: «کاهش منابع انتشار اولیه، اثر مستقیم و قابل مشاهدهای بر بهبود کیفیت هوا داشته است.»
اگر فروردین ۱۴۰۵ را در یک بازه بلندمدتتر ببینیم، تصویر روشنتری از تغییرات کیفیت هوا به دست میآید.بر اساس تحلیل میانگین شاخص کیفیت هوا در دوره ششساله ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵، روند کلی نشاندهنده بهبود نسبی وضعیت است. در این میان فروردین ۱۴۰۵ با ثبت ۱۰ روز پاک و باقی روزها در محدوده قابل قبول، بهترین عملکرد را داشته ،فروردین ۱۴۰۳ نیز وضعیت مطلوبی را تجربه کرده و تمام روزهای آن در شرایط قابل قبول بودهاند.در مقابل، فروردین ۱۴۰۰ بدترین وضعیت را در این بازه ثبت کرده؛ تنها با دو روز پاک و ثبت یک روز ناسالم و یک روز خطرناک .فروردین ۱۴۰۱ نیز اگرچه نسبت به ۱۴۰۰ بهبود داشته، اما همچنان فاصله قابل توجهی با سالهای اخیر دارد.این دادهها نشان میدهد تهران در ابتدای دهه ۱۴۰۰ روزهای سختتری از نظر آلودگی هوا را تجربه کرده، اما در سالهای اخیر روندی آرام به سمت بهبود داشته است؛ روندی که البته شکننده و وابسته به شرایط بیرونی است.
در همین دوره، رفتار برخی آلایندهها متفاوت بوده است؛غلظت ازن (O₃) حدود ۱۲ درصد افزایش یافته ودیاکسید گوگرد (SO₂) نیز با افزایش ۳۳ درصدی همراه بوده است.کریمی درباره این تغییرات توضیح میدهد که افزایش ازن ارتباطی با رویدادهای جنگی یا آلودگی مستقیم ندارد، بلکه نتیجه کاهش پیشسازهای آن است؛ یعنی در شرایط کاهش منابع احتراقی و کاهش انتشار NO، تشکیل ازن میتواند افزایش یابد.در مورد دیاکسید گوگرد نیز، هرچند سطح آن در بیشتر ساعات در محدوده استاندارد قرار داشته، اما افزایش آن نیازمند بررسیهای تکمیلی است؛ بهویژه از منظر احتمال انتشارهای مقطعی ناشی از رویدادهای خاص.در کنار همه این عوامل انسانی و غیرانسانی، یک بازیگر مهم دیگر نیز وجود داشت: شرایط جوی.در فروردین ۱۴۰۵، افزایش سرعت باد، ناپایداریهای جوی، عمق مناسب لایه اختلاط و بارشهای پراکنده، نقش مهمی در کاهش غلظت آلایندهها ایفا کردند.
به بیان سادهتر، حتی در لحظاتی که آلودگی تولید میشد، جو تهران اجازه انباشت آن را نمیداد و به نوعی نقش «پاککن طبیعی» را ایفا میکرد.مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران تأکید میکند که با وجود همه این نوسانات، «کیفیت هوا نسبت به سال گذشته بهبود یافته است»؛ اما این بهبود، بیش از آنکه نتیجه یک روند پایدار باشد، حاصل ترکیبی از کاهش تردد، شرایط جوی و تغییرات مقطعی در منابع انتشار است.
