آلودگی هوای تهران در سالهای اخیر بیش از هر چیز با ذرات معلق گره خورده است؛ ذراتی که بسته به فصل، منشأ متفاوتی دارند و از ترافیک و احتراق تا گرد و غبار طبیعی را در بر میگیرند. در چنین شرایطی، پروژه منشاءیابی ذرات معلق بهعنوان یکی از مطالعات راهبردی حوزه محیطزیست شهری، تلاش دارد تصویر دقیقتری از ترکیب شیمیایی و سرچشمه این آلایندهها ارائه دهد؛ تصویری که میتواند سیاستگذاری در حوزه حملونقل، سوخت و کنترل منابع آلاینده را هدفمندتر کند.
مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران اعلام کرده که پروژه منشاءیابی ذرات معلق پایتخت با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست و دانشگاه تهران از شهریور سال گذشته آغاز شده و تا پایان تابستان امسال ادامه خواهد داشت.
این پروژه با اعتبار و سطحی مشابه «سیاهه انتشار» بهعنوان یکی از طرحهای کلیدی در ارزیابی آلودگی هوا تعریف شده است. در چارچوب این طرح، دادهبرداری میدانی از پنج نقطه در شمال، جنوب، شرق و غرب تهران انجام میشود و نمونهها با دستگاههای تخصصی و دقیقتر از سنجشگرهای شهری جمعآوری میشوند.
بررسیها نشان میدهد تمرکز اصلی این مطالعه بر ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون است؛ آلایندهای که در اغلب روزهای آلوده تهران نقش تعیینکننده دارد. بر اساس توضیحات ارائهشده، ترکیب این ذرات در فصول مختلف متفاوت است؛ بهگونهای که در برخی دورهها منشأ آنها عمدتاً ناشی از احتراق و ترافیک شهری است و در دورههایی دیگر گرد و غبار و منابع طبیعی سهم بیشتری دارند.
در این طرح، دادههای جمعآوریشده طی یک سال تحلیل میشود تا «جنس» ذرات و منشأ آنها مشخص شود. هدف نهایی، تفکیک سهم منابع مختلف آلاینده و ارائه الگوی فصلی از ترکیب آلودگی هوا در تهران عنوان شده است.
این پروژه همچنین بهدنبال آن است که ذرات معلق را به اجزای تشکیلدهنده و پیشسازهای شیمیایی آنها تفکیک کند؛ از جمله اکسیدهای نیتروژن، ترکیبات آلی فرّار و آمونیاک که در کنار یکدیگر میتوانند به شکلگیری ذرات معلق کمک کنند. بر این اساس، امکان طراحی راهکارهای دقیقتر برای هر منبع آلاینده فراهم میشود؛ از اصلاح کیفیت سوخت گرفته تا مدیریت ترافیک شهری.
نتایج این پروژه میتواند در کنار «سیاهه انتشار آلودگی هوا» تصویر کاملتری از وضعیت آلودگی تهران ارائه دهد و این دو مطالعه بهصورت مکمل، دقت تحلیلهای زیستمحیطی را افزایش دهند.
در بخش دیگری از این طرح، تجربه نمونهبرداری از رویدادهای خاص نیز مورد اشاره قرار گرفته است؛ از جمله بررسی میدانی دوده ناشی از انفجار انبار نفت تهران. در این رخداد، نمونهبرداری سریع از ذرات معلق انجام و مشخص شد ترکیب غالب این آلودگی شامل بلک کربن، گوگرد و برخی فلزات بوده است؛ موضوعی که امکان ارزیابی فوری اثرات احتمالی بر سلامت را فراهم کرد.
با تکمیل نمونهبرداری در فصل تابستان و پایان یک سال پایش، گزارش نهایی پروژه منشاءیابی ذرات معلق تهران منتشر خواهد شد؛ گزارشی که فازهای پاییز، زمستان و بهار آن تکمیل شده و در مرحله جمعبندی قرار دارد.
